श्रीदेव्यथर्वशीर्षम्
Śrī Devyatharvaśīrṣam — देवी उपनिषद् (Devy Upanishad)
ॐ सर्वे वै देवा देवीमुपतस्थुः कासि त्वं महादेवीति ॥१॥
ॐ सबै देवताहरू देवीको समीपमा गए र सोध्न थाले: तपाईं को हुनुहुन्छ, महादेवी?
Om. All the gods indeed approached the Goddess and asked: "Who are You, O Great Goddess?" (1)
साब्रवीत्- अहं ब्रह्मस्वरूपिणी । मत्तः प्रकृतिपुरुषात्मकं जगत् । शून्यं चाशून्यम् च ॥२॥
उनले भनिन्: म ब्रह्मको स्वरूप हुँ। मबाट नै प्रकृति र पुरुषले युक्त संसार उत्पन्न हुन्छ। म शून्य र अशून्य दुवै हुँ।
She replied: "I am the embodiment of Brahman. From me arises the world consisting of Nature (Prakriti) and Consciousness (Purusha). I am both the void and the non-void." (2)
अहमानन्दानानन्दौ । अहं विज्ञानाविज्ञाने । अहं ब्रह्माब्रह्मणी वेदितव्ये । अहं पञ्चभूतान्यपञ्चभूतानि । अहमखिलं जगत् ॥३॥
म नै आनन्द र अनानन्द हुँ। म नै विज्ञान र अविज्ञान हुँ। म नै ब्रह्म र अब्रह्म हुँ, जान्न योग्य। म नै पञ्च महाभूत र अभूत हुँ। म नै सम्पूर्ण जगत् हुँ।
I am Bliss and non-bliss. I am Knowledge and ignorance. I am Brahman and non-Brahman, the knowable. I am the five elements and that which is beyond the five elements. I am the entire universe. (3)
वेदोऽहमवेदोऽहम्। विद्याहमविद्याहम् । अजाहमनजाहम् । अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्चाहम् ॥४॥
म वेद हुँ र अवेद पनि। म विद्या हुँ र अविद्या पनि। म अजा (नजन्मिने) हुँ र जन्मिने पनि। म तल, माथि र तिर्यक् (विकर्ण) सबैतिर हुँ।
I am the Veda and the non-Veda. I am Knowledge (Vidya) and Ignorance (Avidya). I am the Unborn (Aja) and the born. I am that which is below, above, and across. (4)
अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चरामि । अहमादित्यैरुत विश्वदेवैः । अहं मित्रावरुणावुभौ बिभर्मि । अहमिन्द्राग्नी अहमश्विनावुभौ ॥५॥
म रुद्र र वसुहरूसँग विचरण गर्छु। म आदित्य र विश्वदेवहरूसँग विचरण गर्छु। म मित्र र वरुण दुवैलाई धारण गर्छु। म इन्द्र र अग्नि धारण गर्छु, म दुवै अश्विनीकुमारहरूलाई धारण गर्छु।
I wander with the Rudras and the Vasus. I wander with the Adityas and the Vishvadevas. I support both Mitra and Varuna. I support Indra and Agni, and both the Ashvins. (5)
अहं सोमं त्वष्टारं पूषणं भगं दधामि। अहं विष्णुमुरुक्रमं ब्रह्माणमुत प्रजापतिं दधामि ॥६॥
म सोम, त्वष्टा, पूषण र भगलाई धारण गर्छु। म विष्णु, उरुक्रम (ठूलो कदम भएका), ब्रह्मा र प्रजापतिलाई धारण गर्छु।
I uphold Soma, Tvashtar, Pushan, and Bhaga. I uphold Vishnu of the mighty stride, Brahma, and Prajapati. (6)
अहं दधामि द्रविणं हविष्मते सुप्राव्ये उ यजमानाय सुन्वते । अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनां चिकितुषी प्रथमा यज्ञियानाम् । अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्मम योनिरप्स्वन्तः समुद्रे । य एवम् वेद। स देवीं सम्पदमाप्नोति ॥७॥
म हवि अर्पण गर्ने र सोम पिड्ने यजमानलाई धन प्रदान गर्छु। म राष्ट्री (सम्राज्ञी), वसुहरूको सङ्गम गराउने, यज्ञीय पदार्थहरूमा प्रथम र सबै जान्ने हुँ। म यस (ब्रह्माण्ड)को शिरमा पिता (ब्रह्मा)लाई उत्पन्न गर्छु। मेरो योनि पानी भित्र, समुद्र भित्र छ। जसले यसरी जान्दछ, उसले देवीको सम्पदा प्राप्त गर्दछ।
I grant wealth to the sacrificer who offers oblations and presses Soma. I am the Sovereign Queen, the gatherer of treasures, the foremost of those worthy of sacrifice, the all-knowing one. I give birth to the Father upon the head. My womb is within the waters, within the ocean. He who knows this thus attains the divine perfection. (7)
ते देवा अब्रुवन्- नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः । नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥८॥
तब देवताहरूले भने: देवीलाई नमस्कार, महादेवीलाई नमस्कार। शिवा (कल्याणकारिणी) लाई सदा नमस्कार। प्रकृतिलाई, भद्रा (कल्याणी) लाई नमस्कार। हामी नियन्त्रित भएर उनलाई प्रणाम गर्दछौं।
The gods said: "Salutations to the Goddess, the Great Goddess. Salutations always to the Auspicious One. Salutations to Nature, the Benevolent One. We, being controlled, bow down to Her." (8)
तामग्निवर्णां तपसा ज्वलन्तीं वैरोचनीं कर्मफलेषु जुष्टाम् । दुर्गां देवीं शरणं प्रपद्यामहेऽसुरान्नाशयित्र्यै ते नमः ॥९॥
अग्निको रङ्ग भएकी, तपसाले दिप्ने, सूर्यसमान तेजस्विनी, कर्मफलहरूमा रमाउने, दुर्गा देवीलाई हामी शरण जान्छौं। असुरहरूको नाश गर्ने तपाईंलाई नमस्कार।
To Her who is the color of fire, blazing with austerity, radiant as the sun, delighting in the fruits of actions, to Goddess Durga we take refuge. Salutations to You, the destroyer of demons. (9)
देवीं वाचमजनयन्त देवास्तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति । सा नो मन्द्रेषमूर्जं दुहाना धेनुर्वागस्मानुप सुष्टुतैतु॥१०॥
देवताहरूले देवी वाणीलाई जन्म दिए; सबै प्रकारका प्राणीहरू त्यसै वाणीको उच्चारण गर्छन्। त्यो वाणी हाम्रो लागि मधुर रस र बलको दुहुनी देने गाई बनी, राम्ररी स्तुति गरिएको हुँदै हामीकहाँ आओस्।
The gods generated the divine speech. Creatures of all forms speak it. May that speech, a celestial cow milking for us sweet refreshment and strength, come to us, well-praised. (10)
कालरात्रीं ब्रह्मस्तुतां वैष्णवीं स्कन्दमातरम् । सरस्वतीमदितिं दक्षदुहितरं नमामः पावनां शिवाम् ॥११॥
हामी कालरात्री, ब्रह्माले स्तुति गरेकी, वैष्णवी (विष्णुको शक्ति), स्कन्दकी माता, सरस्वती, अदिति, दक्षकी पुत्री, पवित्रा र शिवा (कल्याणकारिणी) लाई नमस्कार गर्दछौं।
We bow to Kalaratri, praised by Brahma, the power of Vishnu, the mother of Skanda, Saraswati, Aditi, the daughter of Daksha, the purifier, the auspicious one. (11)
महालक्ष्म्यै च विद्महे सर्वशक्त्यै च धीमहि । तन्नो देवी प्रचोदयात् ॥१२॥
हामी महालक्ष्मीलाई जान्दछौं। हामी सर्वशक्ति (सम्पूर्ण शक्ति) मा ध्यान गर्दछौं। त्यो देवीले हामीलाई प्रेरित गरून्।
We know the Great Lakshmi. We meditate on the All-Powerful. May that Goddess impel us. (12)
अदितिर्ह्यजनिष्ट दक्ष या दुहिता तव । तां देवा अन्वजायन्त भद्रा अमृतबन्धवः ॥१३॥
हे दक्ष, अदिति तिम्रो पुत्री भएर जन्मिन्। उनैबाट देवता, अमृतका बन्धुहरू, क्रमशः जन्मिए।
O Daksha, indeed Aditi was born as your daughter. Following her, the gods were born, the blessed ones, relatives of immortality. (13)
कामो योनिः कमला वज्रपाणिर्गुहा हसा मातरिश्वाभ्रमिन्द्रः । पुनर्गुहा सकला मायया च पुरूच्यैषा विश्वमातादिविद्योम् ॥१४॥
काम, योनि, कमला, वज्रपाणि (इन्द्र), गुहा (कार्तिकेय), हास, मातरिश्वा (वायु), अभ्र (बादल), इन्द्र, फेरि गुहा, सकल (सम्पूर्ण) माया सहित। यिनी नै विश्वमाता हुन्, आदि विद्या, ॐ।
Desire, the Womb, the Lotus, the Thunderbolt-holder, the Cave, Laughter, Matarishvan, cloud, Indra. Again Guha. The complete whole with Maya. This is the Universal Mother, the primeval knowledge, Om. (14)
एषात्मशक्तिः । एषा विश्वमोहिनी । पाशाङ्कुशधनुर्बाणधरा । एषा श्रीमहाविद्या । य एवं वेद स शोकं तरति ॥१५॥
यिनी नै आत्माको शक्ति हुन्। यिनी नै विश्वमोहिनी (संसारलाई मोहित पार्ने) हुन्। यिनी पाश, अंकुश, धनु र बाण धारण गर्छिन्। यिनी नै श्रीमहाविद्या हुन्। जसले यसो जान्दछ, ऊ शोक पार गर्दछ।
She is the power of the Self. She is the deluder of the universe. She holds the noose, goad, bow, and arrows. She is the Shri Mahavidya. He who knows thus crosses beyond sorrow. (15)
नमस्ते अस्तु भगवति मातरस्मान् पाहि सर्वतः ॥१६॥
हे भगवती, हे माता, तपाईंलाई नमस्कार होस्। हामीलाई सबै तर्फबाट रक्षा गर्नुहोस्।
Salutations to You, O Blessed One, O Mother. Protect us from all sides. (16)
सैषाष्टौ वसवः। सैषैकादशरुद्राः । सैषा द्वादशादित्याः । सैषा विश्वेदेवाः सोमपा असोमपाश्च । सैषा यातुधाना असुरा रक्षांसि पिशाचा यक्षाः सिद्धाः । सैषा सत्त्वरजस्तमांसि । सैषा ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपिणी। सैषा प्रजापतीन्द्रमनवः । सैषा ग्रहनक्षत्रज्योतींषि । कला काष्ठादिकालरूपिणी। तामहं प्रणौमि नित्यम् । पापहारिणीं देवीं भुक्तिमुक्तिप्रदायिनीम् । अनन्तां विजयां शुद्धां शरण्यां शिवदां शिवाम्॥१७॥
यिनी नै आठ वसु हुन्। यिनी नै एघार रुद्र हुन्। यिनी नै बाह्र आदित्य हुन्। यिनी नै विश्वेदेव, सोमपा र असोमपा हुन्। यिनी नै यातुधान, असुर, राक्षस, पिशाच, यक्ष र सिद्ध हुन्। यिनी नै सत्त्व, रज र तम हुन्। यिनी नै ब्रह्मा, विष्णु र रुद्रको रूप हुन्। यिनी नै प्रजापति, इन्द्र र मनु हुन्। यिनी नै ग्रह, नक्षत्र र ज्योतिहरू हुन्। यिनी नै कला, काष्ठा आदि समयको रूप हुन्। म त्यस देवीलाई नित्य प्रणाम गर्दछु, जो पापहारिणी, भोग र मुक्ति दिने, अनन्त, विजया, शुद्धा, शरण्या, शिवा र शिव प्रदान गर्ने हुन्।
She alone is the eight Vasus. She alone is the eleven Rudras. She alone is the twelve Adityas. She alone is the Vishvadevas, both the Soma-drinkers and non-drinkers. She alone is the sorcerers, demons, fiends, ghouls, yakshas, and siddhas. She alone is the qualities of Sattva, Rajas, and Tamas. She alone is the form of Brahma, Vishnu, and Rudra. She alone is Prajapati, Indra, and Manu. She alone is the planets, stars, and luminaries. She is the form of time, including the moments and instants. I bow to Her daily, to the Goddess who removes sin, who grants enjoyment and liberation. To the infinite, the victorious, the pure, the giver of refuge, the giver of auspiciousness, the auspicious one. (17)
वियदीकारसंयुक्तं वीतिहोत्रसमन्वितम् । अर्धेन्दुलसितं देव्या बीजं सर्वार्थसाधकम् ॥१८॥
वियत् (अ), ई, कार संयुक्त, वीतिहोत्र (अग्नि) सहित, र अर्धेन्द्रले युक्त (चन्द्रबिन्दु सहित) देवीको बीज मन्त्र सबै अर्थ (प्रयोजन) को साधक हुन्छ।
The syllable (bija) of the Goddess, combined with the sky ('a'), the letter 'i', and 'ka', connected with 'Vitihotra' (fire), adorned with the half-moon, accomplishes all purposes. (18)
एवमेकाक्षरं ब्रह्म यतयः शुद्धचेतसः ध्यायन्ति परमानन्दमया ज्ञानाम्बुराशयः ॥१९॥
यस प्रकार एकाक्षर ब्रह्म (प्रणव अथवा बीज मन्त्र) लाई शुद्ध चित्त भएका योगीहरू, जो परमानन्दमय र ज्ञानको समुद्र हुन्, ध्यान गर्दछन्।
Thus, the single-syllabled Brahman, the ascetics with pure minds, who are the very oceans of knowledge, filled with supreme bliss, meditate upon. (19)
वाङ्माया ब्रह्मसूस्तस्मात् षष्ठं वक्त्रसमन्वितम् । सुर्योऽवामश्रोत्रबिन्दुसंयुक्तष्टात्तृतीयकः । नारायणेन संमिश्रो वायुश्चाधरयुक् ततः । विच्चे नवार्णकोऽर्णः स्यान्महदानन्ददायकः ॥२०॥
वाङ्माया ब्रह्मसू (वा-इ-सृ-ई) बाट, त्यसपछि षष्ठ वक्त्र (श) सहित, सूर्य (र), अवाम (वा), श्रोत्र (क), बिन्दुसहित अष्टम (ल), तृतीय (ई), नारायण (न) सहित, वायु (य) र अधर (ग) जोडेर, विच् (पञ्चमी) यस प्रकार नौ अक्षरको मन्त्र हुन्छ, जो महान् आनन्द दिने हुन्छ।
From Vak-Maya, the giver of Brahman, then with the sixth face, with Surya, Avāma, Śrotra, with bindu and the eighth, the third, mixed with Narayana, then with Vayu and Adhara – thus the nine-syllable mantra arises, which gives great bliss. (20)
हृत्पुण्डरीकमध्यस्थां प्रातः सूर्यसमप्रभां । पाशाङ्कुशधरां सौम्यां वरदाभयहस्तकाम् । त्रिनेत्रां रक्तवसनां भक्तकामदुघां भजे ॥२१॥
म हृदयकमलको बीचमा बस्ने, बिहानको सूर्यजस्तो तेज भएकी, पाश र अंकुश धारण गर्ने, सुमधुर मुख भएकी, वरदान र अभयको हात भएकी, तीन आँखा भएकी, रातो वस्त्र पहिरिएकी, भक्तहरूको इच्छा पूरा गर्ने देवीको भजन गर्दछु।
I worship Her who resides in the middle of the lotus of the heart, who shines like the morning sun, who holds a noose and a goad, who is gentle, whose hands grant boons and fearlessness, who has three eyes, who wears red garments, who yields the desires of her devotees. (21)
नमामि त्वां महादेवीं महाभयविनाशिनीम् । महादुर्गप्रशमनीं महाकारुण्यरूपिणीम् ॥२२॥
हे महादेवी, तपाईंलाई नमस्कार गर्दछु, जो महाभयको नाश गर्ने हुनुहुन्छ। ठूलो संकटलाई शान्त गर्ने, तथा महान् करुणाको स्वरूप हुनुहुन्छ।
I bow to You, O Great Goddess, the destroyer of great terrors, the pacifier of great difficulties, the embodiment of great compassion. (22)
यस्याः स्वरूपं ब्रह्मादयो न जानन्ति तस्मादुच्यते अज्ञेया । यस्या अन्तो न लभ्यते तस्मादुच्यते अनन्ता । यस्या लक्ष्यं नोपलक्ष्यते तस्मादुच्यते अलक्ष्या । यस्या जननं नोपलभ्यते तस्मादुच्यते अजा । एकैव सर्वत्र वर्तते तस्मादुच्यते एका । एकैव विश्वरूपिणी तस्मादुच्यते नैका । अत एवोच्यते अज्ञेयानन्तालक्ष्याजैका नैकेति ॥२३॥
जसको स्वरूपलाई ब्रह्मा आदिले पनि जान्दैनन्, त्यसैले उनी अज्ञेया भनिन्छन्। जसको अन्त पाइँदैन, त्यसैले उनी अनन्ता भनिन्छन्। जसको लक्ष्य गर्न सकिँदैन, त्यसैले उनी अलक्ष्या भनिन्छन्। जसको जन्म पाइँदैन, त्यसैले उनी अजा भनिन्छन्। एउटी मात्र भएर पनि सबैत्र व्याप्त छन्, त्यसैले एका भनिन्छन्। एउटी मात्र भएर पनि विश्वरूपिणी छन्, त्यसैले नैका भनिन्छन्। यसैले उनी अज्ञेया, अनन्ता, अलक्ष्या, अजा, एका र नैका भनिन्छन्।
Because even Brahma and others do not know Her form, She is called Ajneya. Because Her end is not attained, She is called Ananta. Because Her target cannot be perceived, She is called Alakshya. Because Her birth is not perceived, She is called Aja. She alone exists everywhere, therefore She is called Eka. She alone is the form of the universe, therefore She is called Naika. Thus She is called Ajneya, Ananta, Alakshya, Aja, Eka, and Naika. (23)
मन्त्राणां मातृका देवी शब्दानां ज्ञानरूपिणी । ज्ञानानां चिन्मयातीता शून्यानां शून्यसाक्षिणी । यस्याः परतरं नास्ति सैषा दुर्गा प्रकीर्तिता ॥२४॥
मन्त्रहरूकी मातृका (मूल अक्षरकी देवी) देवी हुन्। शब्दहरूको ज्ञानस्वरूपा हुन्। ज्ञानहरूमा चिन्मय भन्दा पनि पर हुन्। शून्यहरूकी शून्यसाक्षिणी हुन्। जसभन्दा पर केही छैन, उनै दुर्गा भनेर प्रसिद्ध छिन्।
The Goddess is the Mother of mantras. She is the embodiment of knowledge of all words. She transcends even the consciousness-filled nature of knowledge. She is the witness of the void. There is nothing beyond Her – She alone is proclaimed as Durga. (24)
तां दुर्गां दुर्गमां देवीं दुराचारविघातिनीम् । नमामि भवभीतोऽहं संसारार्णवतारिणीम् ॥२५॥
त्यस दुर्गा, दुर्गम (पार गर्न कठिन संकट स्वरूपा) देवी, दुराचारलाई नाश गर्ने, र संसार रूपी समुद्र पार गराउने देवीलाई म जन्म-मरणको भयले ग्रसित भएर नमस्कार गर्दछु।
To that Durga, the Goddess who is impassable, who destroys evil conduct, who ferries one across the ocean of worldly existence – I, frightened by worldly existence, bow to Her. (25)
इदमथर्वशीर्षं योऽधीते स पञ्चाथर्वशीर्षजपफलमाप्नोति । इदमथर्वशीर्षमज्ञात्वा योऽर्चां स्थापयति शतलक्षं प्रजप्त्वाऽपि सोऽर्चासिद्धिं न विन्दति । शतमष्टोत्तरं चास्य पुरश्चर्याविधिः स्मृतः । दशवारं पठेद्यस्तु सद्यः पापैः प्रमुच्यते । महादुर्गाणि तरति महादेव्याः प्रसादतः ॥२६॥
जसले यो अथर्वशीर्ष पढ्दछ, उसले पाँच अथर्वशीर्षको जप बराबरको फल प्राप्त गर्दछ। यो अथर्वशीर्ष नजानी जसले मूर्ति स्थापना गर्दछ, करोड पटक जप गरेपनि उसले मूर्तिको सिद्धि प्राप्त गर्दैन। यसको पुरश्चरण विधि एक सय आठ पटक स्मरण गरिएको छ। जसले दस पटक पाठ गर्दछ, ऊ तुरुन्तै पापहरूबाट मुक्त हुन्छ। महादेवीको कृपाले ठूला-ठूला संकटहरू पार गर्दछ।
He who recites this Atharvashirsha attains the fruit equal to reciting five Atharvashirshas. He who establishes a consecrated image without knowing this Atharvashirsha, even after reciting it ten million times, does not attain perfection of that image. The preparatory ritual for this is prescribed as one hundred and eight recitations. He who recites it ten times is immediately freed from sins. He crosses great dangers by the grace of the Great Goddess. (26)
सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति। प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति । सायं प्रातः प्रयुञ्जानो अपापो भवति। निशीथे तुरीयसन्ध्यायां जप्त्वा वाक्सिद्धिर्भवति । नूतनायां प्रतिमायां जप्त्वा देवतासान्निध्यं भवति । प्राणप्रतिष्ठायां जप्त्वा प्राणानां प्रतिष्ठा भवति । भौमाश्विन्यां महादेवीसन्निधौ जप्त्वा महामृत्युं तरति । स महामृत्युं तरति य एवं वेद। इत्युपनिषत् ॥२७॥
साँझ पढ्नेले दिनभरि गरेको पाप नाश गर्दछ। बिहान पढ्नेले रातभरि गरेको पाप नाश गर्दछ। साँझ बिहान दुवै बखत प्रयोग गर्ने पापरहित हुन्छ। मध्यरातमा, तुरीय सन्ध्या (महानिशा) मा जप गर्दा वाक्सिद्धि प्राप्त हुन्छ। नयाँ मूर्तिमा जप गर्दा देवताको सान्निध्य प्राप्त हुन्छ। प्राणप्रतिष्ठाको बेला जप गर्दा प्राणको स्थिरता हुन्छ। भौम अश्विनी नक्षत्रमा महादेवीको समीपमा जप गर्दा महामृत्युलाई पार गर्दछ। जसले यसो जान्दछ, ऊ महामृत्यु पार गर्दछ। यसप्रकार उपनिषद् समाप्त हुन्छ।
He who recites it in the evening destroys the sins committed during the day. He who recites it in the morning destroys the sins committed during the night. He who practices it both in the evening and morning becomes sinless. Reciting at midnight, at the fourth junction, perfection of speech is attained. Reciting on a new consecrated image, the presence of the deity is attained. Reciting during the prana-pratishtha, the establishment of the life-force is attained. Reciting near the Great Goddess on the Bhoma Ashvini, one crosses over the great death. He crosses over great death who knows thus. Thus ends the Upanishad. (27)
